X
تبلیغات
رایتل


به نام خدا




(امر به معروف و نهی از منکر)




تهیه کننده:
م نجات


فهرست مطالب
تعریف نظارت اجتماعی
نقش نظارت مردمی در اصلاحات اجتماعی
نظارت های مردمی
نظارت همگانی در نظام مردم سالاری
نظارت مردمی در منظر انسان شناختی و جامعه شناختی
ماهیت امر به معروف و نهی از منکر
نگاهی به معروف و منکر در ادب فارسی
نظارت کارآمد مردمی از منظر نهج البلاغه
آثار ترک امر به معروف و نهی از منکر
فرموده های امام علی (ع) در مورد نظارت اجتماعی
راه رستگاری





منابع
مبانی جامعه شناسی،بروس کوئن،ترجمه دکتر توسلی و دکتر فاضل
مجموعه مقالات هم اندیشی علمی نظارت اجتماعی(امر به معروف و نهی از منکر) و نقش آن در اصلاحات اجتماعی،ناشر ستاد امر به معروف و نهی از منکر،ویراستار شادروان منصور الله بداشتی ، چاپ اول
قرآن کریم،
نهج البلاغه،فیض اسلام و نهج البلاغه،سید جعفر شهیدی
آیین زندگی،احمد حسین شریفی،ویراست دوم،چاپ 45
اینترنت:
www.hawzah.net
www.imamhadi.com




تعریف نظارت اجتماعی
نظارت در زبان انگلیسی معادل control به معنای رام کردن و تسلط یافته و در زبان فرانسه به معنای نظارت کردن است0نظارت اجتماعی دنباله فرآیند اجتماعی شدن است.امر به معروف و نهی از منکر اساسی ترین و کارآمد ترین راه کار برای نظارت اجتماعی به حساب می آید0
نقش نظارت  مردمی در اصلاحات اجتماعی
در روزگار ما در فرآیند کنش ها و رفتارهایی که در سرگذشت انسانها رقم خورده است صدق و حقیقت چندانی وجود ندارد پیامبر فرمودند: (اهمیت اعمال به نیات انسان ها است)حتی قصد و نیت شخص مومن را از کار او برتر شمردند و همچنین فرمودند: (نیت خود پاک گردان که اندکی از آن تو را کفایت کند زیرا هر عبارتی که انسان میگوید قالبی دارد و روح او اخلاص است دل و عمل بی اخلاص همچون زهر است که چون مؤثر واقع شود انسان را هلاک میکند.)
در اینجا میخواهم نمونه ای از ادبیات آئینی که بر گرفته از مثنوی مولانا جلال الدین است عنوان کنم:ا ز علی آموز اخلاص عمل                                       شیر حق را دان منزه از دغل
در غزا بر پهلوانی دست یافت                               زود شمشیری در آورد و شتافت
او خدو انداخت بر روی علی                                         افتخار هر نبی و هر ولی
او خدو زد بر رخی که روی ماه                    سجده آرد بیش او د ر سجده گاه
در زمان انداخت شمشیر آن علی                             کرد او اندر غزایش کاهلی
گشت حیران آن مبارز این عمل                       وز نمودن عفو و رحمت بی محل
گفت بر من تیغ تیز افراشتی                                  از چه افکندی؟مرا بگذاشتی؟
گفت من تیغ از بی حق میزنم                                         بنده حقم نه مامور تنم
شیر حقم نیستم شیر هوا                                        فعل من بر دین من باشد گواه
رخت خود را من ز ره برداشتم                              غیر حق را من عدم انگاشتم
سایه ای ام که خدایم آفتاب                                 حاجبم من نیستم او را حجاب
باد خشم و باد شهوت باد آز                                      برد او را که نبود اهل نماز
چون خدو انداختی در روی من                         نفس خسبید و تبه شد روی من
نیم بهر حق شد و نیمی هوا                                  شرکت اندر کار حق نبود روا
گبر این بشنید و نوری شد بدید                               در دل او تا که زناری بدید
گفت من تخم جفا می کاشتم                                و آن تو را نوعی دگر پنداشتم
تو ترازوی احد خو بوده ای                                      بل زبانه هر ترازو بوده ای
من غلام موج آن دریای نور                               که چنین گوهر برآرد بر ظهور
قرب پنجه کس ز خویش و قوم را                         عاشقانه سوی دین کردن روا



نظارت های مردمی
اگر قرار باشد مردم یک جامعه بر یکدیگر نظارت داشته باشند،آن گاه نقش قانون کمرنگ خواهد شد مگر اینکه ایمان گسترش یابد.سعدی در بوستان حکایتی دارد که با بیت زیر آغاز میشود:
کسی مشکلی برد بیش علی                                             مگر مشکلش را کند منجلی
شخصی برای برطرف کردن مشکلش به نزد علی رفت بعد از پاسخ  کسی جواب متفاوتی نسبت به جواب  حضرت داشت امام فرمود:
به از ما سخنگوی دانا یکی است                               که بالاتر از علم او علم نیست
چنین الگویی باید معیار نظارت قرار گیرد.
حضرت علی می فرمایند (من اعجبه آراؤه غلبه اعداه) هر کس که نظر و رأیش او را به غرور وادارد دشمن بر او چیره خواهد شد و فرمودند (من استبد برأیه هلک) کسی که در تصمیم خود مستبد باشد هلاک میشود.حضرت علی معیار را بر خرد اصحاب اندیشه وا میگذارد و میگویند(من شاور ذوی الالباب دل علی الصواب) کسی که خرد مندان را برای مشورت برگزیند در راه راست قدم می نهد
اگر میخواهیم ناهنجاری ها را کاهش دهیم باید آموزش ها کارشناسانه باشد با این عمل کار نظارت را آسانتر میکنیم.مسئولان امر نباید مسایل منکر و ناروا را فقط در ظاهر اشخاص تشخیص دهند به قول مولوی:
قاضیانی که به ظاهر بنگرند                                  حکم بر اشکال ظاهر میکنند
ما که باطن بین جمله کشوریم                               دل ببینیم و به ظاهر ننگریم
نظارت همگانی در نظام مردم سالاری
در آیه های متعددی از قران کریم بر این موضوع آشکارا تاکید شده  که نظارت مردم بر روند امور در جامعه اسلامی نه تنها حق بلکه وظیفه تخلف ناپذیر آنان است،*به این آیه اشاره دارد که:
(ولتکن منکم امه یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون)از میان جامعه باید افرادی برای امر به معروف و نهی از منکر دعوت شوند و در آخر گفته که فلاح و رستگاری تنها از این راه ممکن است.
1/فقیه و قرآن پژوه بزرگ مرحوم جمال الدین مقداد با استدلال به آیه های آل عمران 110 آل عمران 104 و حج 41 میفرمایند در وجوب شرعی امر به معروف  و نهی از منکر اختلافی نیست و تنها در وجوب عقلی آن بحث میشود (کنز العرفان)0
نظارت مردمی در منظر انسان شناختی و جامعه شناختی
نظارت مردمی یا امر به معروف و نهی از منکر پدیده ای است که نوعی ارتباط انسانی تلقی میشود0کلام پیامبر اسلام که به حضرت علی فرمودند: (یا علی چنانچه خداوند به واسطه تو یک نفر را هدایت کند از هر انچه خورشید بر ان میتابد وغروب میکند برتر است).که این فرموده به معنای عملی شدن یکی از کارکردهای نظارت اجتماعی است 0امام علی (ع)فرموده اند:(امر به معروف ونهی از منکر برای باز داشتن نا بخردان از زشتی ها واجب است).همچنین فرموده اند:(فبعث فیهم رسله و واتر ا لیهم  انبیاء لیستا دوهم  میثاق فطرته  و یذکروهم  مسنی  نعمته و ینجحوا علیهم بالتبلیغ و یثیروا لهم دفائن العقول و یروهم آیات المقدره). خداوند بیامبران را مبعوث فرمود تا وفاداری به پیمان فطرت را  از آنان باز جویند و نعمت های فراموش شده را به یاد آورند و با ابلاغ احکام الهی حجت را بر آنان تمام نمایند و توانمندیهای پنهان شده را آشکار سازند و نشانه های قدرت خدا را معرفی کنند0
ماهیت امر به معروف و نهی از منکر
از امام صادق سؤال شد که امر به معروف و نهی از منکر بر همه امت واجب است؟فرمودند: (نه این حکم بر عالمان  ثروتمند و قدرتمند واجب است کسانی که از درک حق از باطل ضعیف اند و راه به جایی نمیبرند).
ابن تیمیه یکی از وظایف اصلی حکومت را امر به معروف و نهی از منکر میدانست.
برای تحقق نظارت اجتماعی زمینه هایی لازم است.امام علی می فرمایند:(صیانه المرء علی قدر دیانته).مصونیت انسان به میزان دیانت اوست.همچنین فرموده اند:(الدین یعصم).دین انسان را حفظ میکند.
درمورد آموزش امر به معروف و نهی از منکر جوانان گفته اند:برای اصلاح جامعه مفید بوده و مانع بروز فساد در جامعه میشود.
امر به معروف و نهی از منکر یعنی در برابر دیگران احساس مسئولیت کردن،یعنی دغدغه ی هدایت و ارشاد دی گران را داشتن؛امر به معروف و نهی از منکر همان نظارت کردن واحساس مسئولیت در برابر حقیقت.
با توجه به قرآن کریم از زبان حضرت لقمان خطاب به فرزندش می فرماید:
(یا بنی اقم الصلاه وامر بالمعروف وانه عن المنکر واصبر علی ما اصابک عن ذلک من غوم الامور)پسرم نماز را به پا دار و امر به معروف و نهی از منکر کن.و در برابر مصایبی که به تو می رسد شکیبا باش که این از کارهای مهم است.
امام علی می فرمایند:و همه کارهای نیک و جهاد در راه خدا،برابر امر به معروف و نهی از منکر چون قطره ای است در برابر دریای مواج پهناور و برتر از همه این سخن عدلی است که در برابر حاکمی ستمکار گویند
چند بیت شعر از سعدی در باب دوم(در اخلاق درویشان) در پایین آمده است:
ترک دنیا به مردم آموزند                           خوشتن سیم و غله اندوزند
عالمی را که گفت باشد و بس                     هرچه گوید نگیرد اندر کس
عالم آنکس بود که بد نکند                        نه بگوید به خلق و خود نکند
گفت عالم به گوش جان بشنو                       ور نماند به گفتنش کردار
باطل است آنچه مدعی گوید                        خفته را خفته کی کند بیدار
مرد باید که گیرد اندر گوش                        ور نوشته است پند بر دیوار

نگاهی به معروف و منکر در ادب فارسی
منکر:ناصرخسرو این واژه را در معنای زشتی به کار برده:
صعبی تو منکری در این کار                             نزدیک تو صعب نیست و منکر
منوچهری در معنای به درد نخور به کار برده:
تیغی بکشد منکر و میغی بینگیزد                 آخر نه بس اندر به هزیمت بگریزد
سنایی:
با تو در گور توست نفس و خرد                          منکر و منکر و نکیر نباش
خاقانی:در معنای ناباوران به کار برده:
مقراضه بندگان چو مقراض                                    اوراج بریده منکران را
معروف:
ناصر خسرو:
گرزی تو قول ترسا مجهول است                   معروف نیست قول توزی ترسا
پیمانه این چرخ را همه نام اوست                   معروف به امروز و دی و فردا
سعدی:
معروف شد حکایتم اندر جهان و نیست           با تو مجال آنکه بگویم حکایتی
منطق الطیر(پند نامه):
نباشی یک زمان بی ذکر ا لله                        به ذکرش باش اندر گاه و بیگاه
نماز تو درست آنگاه باشد                                که در دل ذکر الا الله باشد
نماز تو بود آنگه نمازی                                که از غیرش بیابی بی نمازی
چو معراج نماز آغاز کردی                          در آن ساعت هزاران ناز کردی
نظارت کارآمد مردمی از منظر نهج البلاغه
نظارت اصل انکار ناپذیر و لاینفک در مقوله مدیریت است حضرت علی در نامه 53 اشاره میکنند:(اجرای امور را به دست اشخاص شایسته و لایق بسپاریم).
همچنین می فرمایند:(آگاه باشید میان حق و باطل به اندازه چهار انگشت فاصله است باطل آن است که بگویی شنیدم و حق آن است که بگویی دیدم).بنابراین در تحقق نظارت کارآمد در همه نظام های اداری تحقق  صورت اداری آن است و زمانی نظارت صحیح است  که با فعل دیدن صورت گیرد.
حضرت در نامه 53 میفرمایند:(همه کارگزاران را تحت نظر بگیر و بازرسانی مخفی از میان مردمانی که اهل صدق و وفایند بر آنان بگمار زیرا تحت نظر قرار دادن امور کارگزاران را وادار به حفظ امانت و مدارا با رعیت میکند).
همچنین فرمودند :(معاونان را با دقت زیر نظر بگیر در آن هنگام که کسی از آنان دست به خیانت گشود و این خیانت را اخبار بازرسان مخفی تایید کرد کیفر بدنی را برای او اجرا کن و او را به خواری بکشان و ننگ تهمت را بر گردنش بیاویز).
و میفرمایند:(مردم در حد امور تو همان گونه نظارت خواهند داشت که تو در امور آنها نظارت می کردی و درباره تو همان خواهند گفت که تو در باره آنها گفته ای).

به فرموده مولای متقیان:(با مردم چنان بیامیزید که اگر در آن حال بمیرید بر شما بگریند و اگر زنده ماندید همواره به شما مهر و محبت کنند).
آثار ترک امر به معروف و نهی از منکر
امام علی در مورد دو شخصیت بزرگ امت امام حسن و حسین فرموده اند:(لا تترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم اشرارکم ثم تدعون فلا یستجاب لکم).امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که در صورت ترک آن اشرار و بد کردارانتان بر شما مسلط میشوند و سپس برای دفع شر آن دعا میکنید ولی مستجاب نمیشود و روا نمیگردد.
امام علی میفرمایند:(خدای سبحان گذشتگان را جز به دلیل ترک لعنت نکرده خداوند سفیهان را به خاطر گناه کردن و حلیمان را که زشتی ها را تحمل کردن به خاطر ترک نهی از منکر لعنت کرد).همچنین میفرمایند:(نخستین چیزی که از آن مغلوب میشوید و شکست میخورید و کنار میگذارید جهاد یدی بعد جهاد لسانی وسپس جهاد قلبی است).
فرموده های امام علی در مورد نظارت اجتماعی
(ایاکم و التدابر و التقاطع و ترک الامر بالمعروف و النهی عن المنکر).از پشت سر کردن به هم،بریدن از یکدیگر و ترک و رها کردن امر به معروف و نهی از منکر ببرهیزید.
 (امروا بالمعروف و انهوا عن ا لمنکر).امر به معروف و نهی از منکر کند.
(کن بالمعروف امروا  و عن المنکر ناهیا).به معروف،امر کننده و از منکر،نهی کنن.
اگر میخواهید مسابقه دهید و پیشی بگیرید پس در به پا داشتن حدود الهی و امر به معروف پیشی بگیرید.
نیکو ترین و بهترین امر به معروف و نهی از منکر سخن حق و درست نزد پادشاه ستمگر است.
(خیر المقال ما صدقه الفعال و احسن المقال ما صدقه حسن الفعال)بهترین سخن،سخنی است که رفتار آن را تصدیق کند.
دانا کسی است که کردارش به صحت و درستی سخنانش گواهی میدهد.
(رحم الله رجلا اعان سلطانه علی بره )خدا رحمت کند مردی راکه سلطانش را بر کار نیکش کمک کند.
(کما تکونون یولی علیکم)همانطور که می باشید بر شما حکومت می شود.
شبیه ترین مردم به پیامبران خدا کسانی هستند که از همه بیشتر حق میگویند و بر عمل به حق صبر میکنند.
بهترین برادران کسی است که کمترین سازش کاری و کوتاهی را در نصیحت و خیر خواهی دارد.
بهترین برادرانتان  کسی است که عیوبتان را به شما هدیه کند.


راه رستگاری
هفتم و هشتم از فروع دین، امر به معروف و نهی از منکر است. خداوند در قرآن کریم می فرماید:( المؤمنون و المؤمنات بعضهم أَولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یقیمون الصلاة و یؤتون الزکاة و یطیعون اللَّه و رسوله أولئک سیرحمهم اللَّه إن اللَّه عزیز حکیم)مردان و زنان با ایمان،ولی ( و یار و یاور) یکدیگرند،امر به معروف ، و نهی از منکر می‌کنند ، نماز را برپا می‌دارند ، و زکات را می‌پردازند ، و خدا و رسولش را اطاعت می‌کنند، بزودی خدا آنان را مورد رحمت خویش قرارمی‌دهد، خداوند توانا و حکیم است.
پیامبر (ص) اول کسی است که امر به معروف و نهی از منکر می کند. خداوند در قرآن کریم می فرماید:(الذین یتبعون الرسول النبی الأمی الذی یجدونه مکتوبا عندهم فی التوراة و الإنجیل یأمرهم بالمعروف و ینهاهم عن المنکر و یحل لهم الطیبات و یحرم علیهم الخبائث و یضع عنهم إصرهم و الأَغلال الّتی‏ کانت علیهم فالَذین آمنوا به و عزروه و نصروه و اتبعوا النور الذی أنزل معه أولئک هم المفلحون«آنـان که پیـروى مـى کننـد از پیـامبـر و رسـول درس نخـوانــــــــده اى او را در کتاب هاى تـورات و انجیل خـود به ایـن نشانه ها مـى یابند، همـو که آنان را امر به نیکـى (معروف) مى کند و از بـدیها (منکر) باز مـى دارد، کردارهاى خـوب را بر آن ها حلال و خبائث و زشتـى ها را بر آن ها حرام مى کند و دشـواریها و غل هایى که در گذشته بر آن ها واجب بـوده را از آنان برمى دارد؛ پـس آن ها که به او و به نورى که با او نازل شـده ایمـان می آورند و از او احتـرام و تقـدیـر و اطـاعت مـى کننـد، آنان رستگارانند.
مثل زیبایی که از رسول خدا(ص) نقل شده، به خوبی فلسفه امر به معروف و نهی از منکر را ترسیم می‌کند. آن حضرت فرمودند:(گروهی از افراد بر یک کشتی سوار شدند و کشتی در عرصه دریا به حرکت در آمد. یکی از مسافران به این عذر و بهانه که محلی که در کشتی نشسته‌ام، متعلق به خود من است، به سوراخ کردن همان نقطه از کشتی پرداخت. آب کم کم بالا آمد و تمام کشتی پر آب شد و سپس غرق گردید. اگر سایر مسافران جلو این مسافر جسور را گرفته بودند،از غرق شدن کشتی جلوگیری می‌شد.)
در قران کریم کلمه (معروف)39 بار به کار رفته که 19 بار آن درباره زنان و 37 بار کلمه(منکر)که به برخی از آن اشاره میکنیم:
سوره آل عمران آیه 110
__،آیه 114
سوره اعراف،آیه 157
سوره توبه،آیه 71
__،آیه 112
__،آیه 67
سوره لقمان،آیه 17
سوره حج،آیه 41
بحث را با سخنی از پیامبر اکرم به پایان می بریم:
(از ما نیست کسی که امر به معروف و نهی از منکر انجام ندهد.)